Szukaj

Prawo Unii Europejskiej a wielojęzyczność

Różnorodność językowa jest niewątpliwie znamienną cechą Unii Europejskiej (dalej UE) i nieodłącznym elementem jej wizerunku. UE nie ma jednego języka, który byłby symbolem jej tożsamości i emocjonalnie łączył jej obywateli, przeciwnie - zgodnie z oficjalnym stanowiskiem UE, językowym symbolem jej tożsamości jest wielojęzyczność, a głównymi determinantami promowania równości wszystkich języków są̨ przede wszystkim przesłanki demokratyczne i nowoczesne koncepcje praw człowieka . Mimo że owa różnorodność językowa stanowi potencjalne utrudnienie, a niekiedy wręcz realną przeszkodę dla obrotu prawnego, UE jako podmiot prawa międzynarodowego łączący państwa, osoby prawne i osoby fizyczne, kładzie szczególny nacisk na równość języków. Wymaga to rozwiązywania nieuniknionych konfliktów między poszanowaniem różnorodności językowej a koniecznością usuwania barier językowych stanowiących poważne wyzwanie dla rozwoju prawdziwej europejskiej przestrzeni sądowej . Postępowania sądowe odbywają się bowiem niemal wyłącznie w języku narodowym, a posługiwanie się językiem obcym dopuszczane jest tylko w ograniczonym zakresie.



Zgodnie z art. 3 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (dalej TUE) , UE "szanuje swoją bogatą różnorodność kulturową i językową oraz czuwa nad ochroną i rozwojem dziedzictwa kulturowego Europy." Różnorodność językowa jest również chroniona przez art. 22 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej KPP) , który stanowi, że "Unia szanuje różnorodność kulturową, religijną i językową." Poszanowanie różnorodności językowej jako części dziedzictwa kulturowego jest zatem obowiązkiem prawnym UE. UE nie dąży do jednolitej kultury, a siłę swą upatruje w różnorodności kulturowej.


Kwestia znaczenia różnorodności językowej od dawna jest istotnym czynnikiem determinującym integrację europejską. Prawne znaczenie różnorodności kulturowej pojawiło się w art. 151 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (dalej TWE, obecnie art. 167 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, dalej TFUE ) stanowiącym, że Wspólnota przyczynia się do rozkwitu kultur państw członkowskich, w poszanowaniu ich różnorodności narodowej i regionalnej, równocześnie podkreślając znaczenie wspólnego dziedzictwa kulturowego. Artykuł 4 ust. 2 TUE wyraża podobne wartości, w zakresie w jakim odnosi się do poszanowania tożsamości narodowej państw członkowskich, to jest ideałów i wartości, które konstytuują naród lub państwo. Obok religii, historii czy gospodarki, obejmują one także kulturę i język. Regulacja ta łączy tożsamość narodową z podstawowymi strukturami politycznymi i konstytucyjnymi państw członkowskich, w tym w odniesieniu do regionalnego i lokalnego samorządu. Koncentruje się zatem na politycznych i konstytucyjnych strukturach państw członkowskich, a nie na ich kulturze i języku, które są chronione pod ogólnym tytułem "różnorodności", wspólnych wartości i celów UE.



W celu zwiększenia roli języków, które są językami urzędowym tylko w danym regionie państwa członkowskiego, ale nie urzędowymi językami UE, Rada UE przyjęła konkluzje , zgodnie z którymi, na podstawie porozumienia administracyjnego pomiędzy Radą UE a państwem członkowskim oraz na koszt państwa członkowskiego może być wykonane tłumaczenie na taki język przez to państwo członkowskie określonych aktów prawnych UE. Tłumaczenie to zostanie następnie dodane do archiwów Rady UE i opublikowane na jej stronie internetowej, gdzie zostanie jednak wyraźnie stwierdzone, że tłumaczenie to nie ma statusu prawa. Ponadto, konkluzje przewidują tłumaczenie wypowiedzi w tym języku na posiedzeniach Rady UE oraz komunikatów kierowanych do Rady UE jak również, na podstawie dalszych uzgodnień administracyjnych zawartych z innymi instytucjami UE, do tych instytucji.


Art. 10 ust. 3 TEU stanowi, że każdy obywatel ma prawo uczestniczenia w życiu demokratycznym UE. Ściśle związany jest z nim art. 11 ust. 1 TEU, który zobowiązuje instytucje do zapewnienia obywatelom i stowarzyszeniom przedstawicielskim wypowiadania się i publicznej wymiany poglądów we wszystkich dziedzinach działania UE. Dla zwiększenia udziału obywateli w życiu demokratycznym Unii, a tym samym przyczynienia się do jej legitymizacji, UE musi zatem zapewnić możliwość używania języków jako narzędzi do osiągnięcia celów wskazanych tymi przepisami. Przepisy te oparte są na koncepcji podwójnej legitymacji, częściowo pochodzącej z parlamentów krajowych, częściowo z udziału obywateli UE w wyborach do Parlamentu Europejskiego . Takie uczestnictwo jest możliwe, jeśli obywatele mogą używać swojego języka ojczystego, lub przynajmniej oficjalnego języka państwa zamieszkania. Dlatego właśnie wszystkie wersje językowe tekstów ustawodawczych są jednakowo autentyczne, a koncepcję tę dodatkowo wzmacnia art. 24 ust. 4 TFUE stanowiący, że każdy obywatel UE może zwracać się pisemnie do każdej instytucji lub organów, w jednym z języków wskazanych w artykule 55 ust. 1 TUE i otrzymać odpowiedź w tym samym języku. Artykuł 55 TUE zawiera bowiem klauzulę, określającą autentyczne wersje językowe, które powinny być uwzględniane przy wykładni traktatu, jak również ustalającą depozytariusza traktatu. Ponadto, art. 55 ust. 2 TUE stanowi, że traktat "może być również przetłumaczony na wszystkie inne języki określone przez Państwa Członkowskie, które zgodnie z ich porządkiem konstytucyjnym mają status języków urzędowych w całości lub na części ich terytoriów. Poświadczona kopia takich tłumaczeń zostaje przekazana przez zainteresowane Państwa Członkowskie do archiwów Rady”. Przepis ten uznaje istnienie dodatkowych języków urzędowych państw członkowskich, nie nadając im jednak żadnego konkretnego statusu w prawie UE i nie przyznając wersjom Traktatu w tych językach przymiotu autentyczności. Języki autentyczne zostały także wymienione w art. 7 Traktatu z Lizbony . Dla zapewnienia równości formalnej państw członkowskich, język każdego państwa członkowskiego jest jednocześnie językiem autentycznym traktatów, wszystkie języki są jednakowo autentyczne i żaden z nich nie ma znaczenia rozstrzygającego.



Pluralizm języków autentycznych ma istotne znaczenie dla wykładni Traktatów. Zgodnie z art. 33 ust. 3 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów wyrazy użyte w traktacie wielojęzycznym mają takie samo znaczenie w każdym z użytych języków autentycznych, jednakże jest to domniemanie wzruszalne. W art. 33 ust. 4 stwierdza się natomiast, że w razie niemożności pogodzenia znaczeń przyjętych w porównywanych językach, należy przyjąć takie znaczenie, które najlepiej godzi teksty, przy uwzględnieniu przedmiotu i celu traktatu. Dokonywanie wykładni traktatów wyłącznie na podstawie jednego języka byłoby niezgodne z zasadą komparatystyki lingwistycznej, a wykładnia językowa nie jest i nie może być uznana za jedyną metodę wykładni . Brzmienie tekstu jest punktem wyjścia dla Trybunału Sprawiedliwości UE (dalej TSUE) , ponieważ dokonanie wykładni wbrew literalnemu brzmieniu przepisu naruszałoby zasadę pewności prawa . Wykładnia językowa sprowadza się do operowania samym tekstem i zakazu posługiwania się innymi źródłami prawa, o ile sam tekst jest jasny i jego rozumienie nie budzi wątpliwości . Dokonywanie wykładni tą metodą ma jednak ograniczone zastosowanie. Prawo UE nie jest mianowicie systemem prawnym opartym na precyzyjnej regulacji prawnej, posługującej się terminami o z góry ustalonej treści. Stanowione prawo jest wynikiem kompromisu pomiędzy państwami członkowskimi, służącego postępowaniu integracji i ma charakter dynamiczny, dostosowując się do stale zmieniającej się rzeczywistości. Zawiera również szereg luk i niejasnych sformułowań. W takiej sytuacji pojawiają się następujące problemy: wielojęzykowy charakter UE oraz nieostrość i ogólność wielu przepisów traktatowych i brak tzw. definicji legalnych, wyjaśniających poszczególne zwroty w przepisach prawa .


Podsumowania właściwości materialnoprawnych i instytucjonalnych prawa unijnego, które winny być uwzględniane przy wykładni prawa UE, TSUE dokonał w orzeczeniu w sprawie CILFIT . Zdaniem TSUE, przede wszystkim należy wziąć pod uwagę, że akty prawa wspólnotowego są redagowane w wielu językach i że różne wersje językowe są na równi autentyczne, zatem wykładnia wymaga porównania poszczególnych wersji językowych. Czynność ta rzadko jednak prowadzi do usunięcia wątpliwości wykładniczych, gdyż bywa, że wersje językowe mają brzmienie na tyle odmienne, że treść postanowień zyskuje nieco odmienny zakres pojęciowy w zależności od wyrażeń użytych w danym języku . W przypadku wystąpienia różnic między poszczególnymi wersjami językowymi, pojawia się konieczność postępowania według innych kryteriów wykładniczych , choć ostrożność nakazuje podjęcie takiego postępowania nawet wtedy, gdy takie różnice nie zostaną stwierdzone . W konsekwencji niekiedy TSUE może wydać orzeczenie, abstrahując od wersji językowych aktów prawnych, a kierując się celem przedmiotowych przepisów . Jest to jednak sytuacja wyjątkowa, gdyż w prawie UE obowiązuje zasada granicy związania językowym znaczeniem tekstu prawnego. Oddziela ona wykładnię prawa od tworzenia prawa, a przekroczyć można ją dopiero wtedy, gdy nie jest możliwe dokonanie wykładni na podstawie żadnej wersji tekstowej .


Czytaj również:

Jak się łączy tłumaczeniem patchworki umów międzynarodowych?

Gdy tłumacz przysięgły zarabia na rynku wewnętrznym UE, to jak on to robi?


Źródła:

Joanna Osiejewicz (2017),  Zjednoczona w różnorodności. Prawo Unii Europejskiej wobec wielojęzyczności, W: H. Babiuch, P. Kapusta, J. Michalska (red.), Aktualne problemy konstytucji : Księga Jubileuszowa z okazji 40-lecia pracy naukowej Profesora Bogusława Banaszaka. Legnica : Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Witelona w Legnicy, s. 685-700. 

©2018 by joannaosiejewicz.