©2018 by joannaosiejewicz. 

Szukaj

Jak wygląda pierwsza rozprawa sądowa w procesie cywilnym?

Rozprawa jest to jawne posiedzenie składu orzekającego, na którym rozpatrywana i rozstrzygana jest sprawa. Skład orzekający uzależniony jest od rodzaju rozpoznawanej sprawy. Zasadą jest, że sprawy w postępowaniu cywilnym, w pierwszej instancji, rozstrzyga sąd w składzie jednego sędziego zawodowego (art. 47 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, KPC). Od tej zasady jest jednak kilka wyjątków.



Skład orzekający rozpoznaje sprawę na rozprawie. Rozprawa rozpoczyna się w momencie wywołania sprawy i kończy w chwili jej zamknięcia. W większości przypadków nie jest możliwe rozstrzygnięcie sprawy w trakcie jednego posiedzenia sądowego. Dlatego też w trakcie rozprawy może być wyznaczanych kilka posiedzeń. Termin rozprawy wyznacza przewodniczący. Jednocześnie z wyznaczeniem pierwszej rozprawy przewodniczący zarządza doręczenie pozwu i stosownie do potrzeb wyznacza sędziego sprawozdawcę (sędziego referenta). Równocześnie z doręczeniem pozwu i wezwania na pierwszą rozprawę pozwany otrzymuje pisemne pouczenie o czynnościach procesowych, które może lub powinien podjąć, jeśli nie uznaje żądania pozwu w całości lub w części, a także o skutkach niepodjęcia takich czynności. Pouczenie wskazuje także możliwości ustanowienia przez pozwanego pełnomocnika procesowego, który jest uprawniony do występowania przed sądem za stronę, którą reprezentuje (art. 206 KPC). Poprzez udzielenie pełnomocnictwa procesowego pełnomocnik jest z zasady umocowany do: wszystkich łączących się ze sprawą czynności procesowych, nie wyłączając powództwa wzajemnego, skargi o wznowienie postępowania i postępowania wywołanego ich wniesieniem, jako też wniesieniem interwencji głównej przeciwko mocodawcy; wszelkich czynności dotyczących zabezpieczenia i egzekucji; zawarcia ugody, zrzeczenia się roszczenia albo uznania powództwa, jeżeli czynności te nie zostały wyłączone w danym pełnomocnictwie; odbioru kosztów procesu od strony przeciwnej (art. 91 KPC).


Pozwany może przed pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę wnieść odpowiedź na pozew (art. 207 § 1 KPC). Przewodniczący może także przed pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę zobowiązać strony do złożenia dalszych pism przygotowawczych, oznaczając porządek składania pism, termin, w którym należy je złożyć, i okoliczności, które mają być wyjaśnione. W toku sprawy złożenie pism przygotowawczych następuje tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi, chyba że pismo obejmuje wyłącznie wniosek o przeprowadzenie dowodu (art. 207 § 3 KPC). Odpowiedź na pozew lub pismo przygotowawcze złożone z naruszeniem terminu podlegają zwrotowi i nie pociągają za sobą skutków prawnych (art. 207 § 7 KPC). Sąd pomija spóźnione twierdzenia i dowody, chyba że strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła ich w pozwie, odpowiedzi na pozew lub dalszym piśmie przygotowawczym bez swojej winy lub że uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy albo że występują inne wyjątkowe okoliczności (art. 207 § 6 KPC).



Przed rozprawą przewodniczący, stosownie do okoliczności, może wydać zarządzenia mające na celu przygotowanie rozprawy. Mogą one obejmować wezwania strony do stawienia się na rozprawę osobiście lub przez pełnomocnika. Ponadto sąd może zażądać na rozprawę od państwowej jednostki organizacyjnej lub jednostki organizacyjnej samorządu terytorialnego znajdujących się u nich dowodów, jeżeli strona sama nie jest w stanie uzykać tych dowodów. Sąd może także wezwać na rozprawę wskazanych przez stronę świadków, jak również osoby powołane zgodnie przez strony na biegłych. Ponadto możliwe jest zarządzenie przedstawienia dokumentów, przedmiotów oględzin, ksiąg, planów itd. (art. 208 § 1 KPC).


Procedura sądowa została zaprojektowana w taki sposób, aby poprzez emocjonalne dookreślenie rzeczywistości prawnej i odwoływanie się do wyobraźni umocnić autorytet prawa i ułatwić sądowi sprawowanie jego władzy. Gospodarzem postępowania jest sąd. W skład sądu wchodzi jeden, a niekiedy kilku sędziów. W niektórych przypadkach w skład sądu wchodzą także ławnicy. Zrytualizowanie procedury sądowej objawia się nawet wizualnie: sędziowie i ławnicy występują w togach z żabotem w kolorze fioletowym i zasiadają za stołem sędziowskim. Sędzia przewodniczący nakłada ponadto na kołnierz togi łańcuch z godłem państwa. Towarzyszy im protokolant (niekiedy ubrany w czarną togę), zapisujący na komputerze przebieg rozprawy. Obecnie rozprawy są także nagrywane w systemie audio lub audio-video.



Spis spraw sądowych ułożony według kolejności ich rozpatrywania w danym dniu, nazywany jest wokandą. Wokanda w formie papierowej lub elektronicznej zwyczajowo wisi na drzwiach poszczególnych sal rozpraw lub na ścianie obok nich. Każdą sprawę opisuje się tam przez podanie jej sygnatury (czyli numeru porządkowego), składającej się z oznaczenia Wydziału Sądu, numeruporządkowego sprawy oraz roku wszczęcia postępowania w sądzie. Na wokandzie oznacza się także strony oraz wezwanych na rozprawę świadków. Znajdują się tam także informacje o godzinie rozpoczęcia każdej ze spraw. Sprawy, które już danego dnia się odbyły,zostają zakreślone czerwonym pisakiem lub oznaczone elektronicznie.

Rozprawa zaczyna się od jej wywołania, które polega na tym, że protokolant wychodzi z sali na korytarz i mówi, jaka rozprawa będzie się odbywać, podając nazwisko lub firmę powoda (Sprawa z powództwa…”). Po wywołaniu, wszyscy zainteresowani i wezwani na rozprawę wchodzą do sali rozpraw. Wchodząc na salę rozpraw,należy zachować zwykłą grzeczność: powiedzieć „dzień dobry”, zdjąć czapkę, nie żuć gumy. Do sali rozpraw nie wolno wnosić jedzenia ani picia. Należy też wyłączyć telefon komórkowy.


Po wejściu na salę rozpraw, z prawej strony sądu zasiadają powód wraz z pełnomocnikiem, natomiast z lewej strony – pozwany wraz z pełnomocnikiem. Niedy w procesie występuje także interwenient uboczny, to jest osoba trzecia, która przystępuje do jednej lub drugiej strony postępowania, gdyż ma interes prawny w tym, aby sprawa została rozstrzygnięta na korzyść jednej ze stron (art. 75-83 KPC). Interwenient uboczny zasiada po tej stronie, do której przystępuje. Świadkowie wchodzą na salę rozpraw i zajmują miejsca na wprost sądu, w ławkach dla publiczności. Po ustaleniu przez sąd ich personaliów i określeniu kolejności składania zeznań są oni wypraszani z sali, a następnie kolejno wzywani na salę rozpraw przez protokolanta. Tłumacz wchodzi na salę razem ze wszystkimi. Sąd pyta o jego personalia i charakter stawiennictwa, a następnie wskazuje miejsce.

Schemat sali sądowej w procesie cywilnym jest następujący:




Na rozprawie oprócz osób biorących udział w postępowaniu mogą być obecne w charakterze publiczności osoby pełnoletnie, nieuzbrojone. Przewodniczący może zezwolić na obecność na rozprawie małoletnim oraz osobom obowiązanym do noszenia broni. W niektórych przypadkach, jeżeli publiczne rozpoznanie sprawy zagraża porządkowi publicznemu lub moralności albo gdy mogą być ujawnione okoliczności objęte tajemnicą państwową lub służbową, posiedzenie odbywa się przy drzwiach zamkniętych, co oznacza że obecność publiczności jest niedopuszczalna. W przypadku gdy wszystkie wezwane osoby stawiły się na rozprawę, sąd rozpoczyna rozprawę. Sąd odracza rozprawę, jeżeli stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo jeżeli nieobecność strony jest spowodowana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć (art. 214 § 1 KPC).


Sąd pyta strony o stanowisko – najpierw powód, a potem pozwany zgłaszają ustnie swe żądania i wnioski (art. 210 § 1 KPC). Każda osoba, do której sąd się zwraca lub która do sądu przemawia,wstaje, chyba że przewodniczący zwolni ją od tego obowiązku. Zwracając się do sądu,należy posługiwać się formułą: „Wysoki Sądzie”lub „Proszę Wysokiego Sądu”. Powód (w jego imieniu pełnomocnik, jeśli został umocowany(art.91 KPC)) przedstawia tezy zawarte w pozwie oraz precyzuje swoje stanowisko w sprawie. Następnie głos zabiera pozwany (w jego imieniu pełnomocnik, jeśli został umocowany), ustosunkowując się do żądań powoda. Każda ze stron obowiązana jest do złożenia oświadczenia co do twierdzeń strony przeciwnej, dotyczących okoliczności faktycznych. Obowiązkiem pozwanego jest wdanie się w spór co do istoty sprawy, nawet jeśli podniósł zarzuty formalne, np. przedawnienie roszczeń lub uprzednie spełnienie świadczenia (art. 221 KPC). Sąd poucza strony o możliwości ugodowego załatwienia sporu, w szczególności w drodze mediacji. Strona występująca w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, rzecznika patentowego lub radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa zostaje dodatkowo pouczona przez sąd o przysługujących jej uprawnieniach procesowych (art.162, 207, 217, 229 i 230 KPC). Stosownie do okoliczności sąd może zwrócić uwagę stronie niereprezentowanej na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego (art. 212 KPC).



Każda ze stron może w piśmie procesowym żądać przeprowadzenia rozprawy w jej nieobecności (art. 209 KPC), a wtedy jej uczestnictwo na rozprawie nie jest konieczne. W takim przypadku przewodniczący lub wyznaczony przez niego sędzia sprawozdawca przedstawia jej wnioski, twierdzenia i dowody,znajdujące się w aktach sprawy (art. 211 § 2 KPC). Sąd może jednak w celu dokładniejszego wyjaśnienia stanu sprawy zarządzić stawienie się stron lub jednej z nich osobiście albo przez pełnomocnika (art. 216 KPC).

Sąd na rozprawie zadaje stronom pytania, których celem jest to, aby strony przytoczyły lub uzupełniły twierdzenia lub dowody na ich poparcie oraz udzieliły wyjaśnień koniecznych dla ustalenia podstawy faktycznej dochodzonych przez nie praw lub roszczeń. Sąd dąży ponadto do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, które są sporne (art. 212 § 1 KPC). Fakty powszechnie znane (tzw. notoryjne) sąd bierze pod uwagę nawet wtedy, gdy strony się na nie nie powołują (art. 213 § 1 KPC). Sąd może postanowić wezwać do wzięcia udziału w sprawie lub zawiadomić o toczącym się procesie osoby, które dotychczas w postępowaniu nie występowały w charakterze powodów lub pozwanych. W takich przypadku rozprawa ulega odroczeniu (art. 215 KPC).


Szczególna regulacja została wprowadzona na potrzeby wysłuchania małoletniego dziecka. Sąd wysłucha je poza salą posiedzeń sądowych, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają. Zdanie i rozsądne życzenia małoletniego dziecka sąd uwzględnia stosownie do okoliczności, jego rozwoju umysłowego, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości (art. 216.1 KPC).



Każda ze stron, aż do zamknięcia rozprawy, może przytaczać okoliczności faktyczne i dowody na uzasadnienie swoich wniosków, jak również w ten sam sposób odpierać wnioski i twierdzenia strony przeciwnej. Jednak spóźnione twierdzenia i dowody sąd pomija, chyba że strona je powołująca uprawdopodobni, że nie zgłosiła ich we właściwym czasie bez swojej winy lub że uwzględnienie tych spóźnionych twierdzeń i dowodów nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy albo że występują inne wyjątkowe okoliczności. W każdym przypadku sąd pominie twierdzenia i dowody, jeżeli uzna, że ich powołanie zmierza do wywołania zwłoki w postępowaniu lub że okoliczności sporne zostały już dostatecznie wyjaśnione (art. 217 KPC).


Przewodniczący przez cały czas trwania procesu powinien skłaniać strony do pojednania, zwłaszcza na pierwszym posiedzeniu, po wstępnym wyjaśnieniu stanowiska stron. Polega to na każdorazowym zadaniu pytania, czy strony chciałyby zawrzeć ugodę. Osnowę ugody zawartej przed sądem włącza się do protokołu rozprawy albo zamieszcza w odrębnym dokumencie stanowiącym część protokołu. Ugoda musi zostać podpisana przez strony (art. 223 § 1 KPC).


Zazwyczaj na pierwszej rozprawie sąd zarządza informacyjne wysłuchanie stron, które służy sprecyzowaniu ich stanowiska, i pozyskaniu informacji, jakie fakty są istotne dla sprawy i jaki jest zakres okoliczności spornych między stronami. W takiej sytuacji strona opuszcza swoje miejsce i proszona jest przez sąd o podejście do barierki”, która znajduje się pośrodku sali, na wprost stołu sędziowskiego. Do uznania sądu należy zarówno samo przeprowadzenie takiego wysłuchania, jak i dopuszczenie zadawania pytań stronie przez pozostałych uczestników sporu. Przesłuchanie następuje bez odbierania przyrzeczenia, lecz w razie nieusunięcia wątpliwości sąd może przesłuchać według swego wyboru jedną ze stron ponownie, po uprzednim odebraniu od niej przyrzeczenia (art. 303 KPC). Przed przystąpieniem do przesłuchania sąd uprzedza strony, że obowiązane są zeznawać prawdę i że sąd może przesłuchać je ponownie po odebraniu od nich przyrzeczenia. Przed odebraniem przyrzeczenia sąd uprzedza stronę o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań (art. 304 KPC).


Przeczytaj także:

Czy świadek w sądzie przysięga na Biblię?

Jak rozpoczyna się proces cywilny i co to jest pozew?

Jak zbudować mocarną chronologię zdarzeń?



Źródła:

Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.

Joanna Osiejewicz (2017), Komunikacja w procesie cywilnym w ujęciu formalnoprawnym, W: J. Alnajjar (red.), Komunikacja w organizacjach. Teoria i praktyka, Saarbrücken : Wydawnictwo Bezkresy Wiedzy, s. 249 -272.









Rysunek: http://www.ceo.org.pl/sites/default/files/KOSS/davBinary/Nauczyciel%20KOSS/wos_2012_rozdz_2_mn.pdf (2018-10-20).