Szukaj

Jak Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wypowiada się o wielojęzyczności?


Przegląd aspektów językowych związanych ze stanowieniem i stosowaniem prawa UE ukazuje starania o zachowanie równowagi między interesem polegającym na utrzymaniu różnorodności językowej z jednej strony a zapewnieniem sprawnego obrotu prawnego z drugiej strony. UE zwraca się w stronę różnorodności językowej na dwóch poziomach. Jednym z nich jest poziom jednostki, której pewne prawa związane z językiem są intensywnie chronione i której interesy językowe winny być promowane jako przedmiot polityki. Drugi poziom to poziom państw, których kompetencje do stanowienia i stosowania prawa w obszarach nienależących do kompetencji UE są zasadniczo niekwestionowane. Założenia te znajdują swoje odzwierciedlenie i oparcie w przepisach prawa pierwotnego i wtórnego, a także w aktywności TSUE.



Bickel i Franz


W kwestii prawa do obrony w swoim języku w postępowaniu karnym TSUE wypowiedział się w sprawie Bickel i Franz . W tym przypadku przepisy włoskie ograniczyły prawo do postępowań prowadzonych w języku niemieckim do niemieckojęzycznych mieszkańców prowincji Bolzano. Niemieckojęzyczni obywatele innych państw członkowskich, w szczególności w Niemczech i Austrii - tacy jak oskarżeni w sprawie karnej - którzy podróżowali lub przebywali w tej prowincji nie mogli oczekiwać, że postępowanie karne będzie prowadzone w języku niemieckim.


TSUE oparł orzeczenie na art. 6 TWE, który generalnie zakazywał dyskryminacji ze względu na narodowość i chronione prawa językowe oskarżonego. Zgodnie z orzeczeniem, w zakresie w jakim mogą one naruszyć prawo obywateli innych państw członkowskich do równego traktowania w wykonywaniu ich prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu w innym państwie członkowskim, krajowe przepisy dotyczące języka używanego w postępowaniu karnym w przyjmującym państwie członkowskim muszą być zgodne z art 6 TWE . Mimo że w dacie orzekania prawo karne i przepisy postępowania karnego były obszarem leżącym w kompetencjach państw członkowskich, TSUE orzekł, że art. 6 TWE sprzeciwia się uregulowaniu krajowemu, które w odniesieniu do danego języka innego niż język główny danego państwa członkowskiego, nadaje obywatelom, których językiem jest ten konkretny język, a którzy zamieszkują na zdefiniowanym obszarze, prawo, aby postępowanie karne prowadzone było w tym języku, nie przyznając tego samego prawa obywatelom innych państw członkowskich, podróżujących lub przebywających na tym obszarze, a których język jest ten sam .



Angonese


W sprawie Angonese TSUE zajął stanowisko wobec próby kontrolowania przez państwo włoskie umiejętności językowych niezbędnych do wykonywania niektórych zawodów. W tym przypadku obywatel Włoch, którego językiem ojczystym był niemiecki, a który mieszkał w prowincji Bolzano, wyjechał na studia do Austrii. Po powrocie złożył aplikację w konkursie na stanowisko w prywatnym przedsiębiorstwie bankowym w Bolzano. Jednym z warunków przystąpienia do konkursu było posiadanie certyfikatu dwujęzyczności (w języku włoskim i niemieckim), wymaganego w prowincji Bolzano dla dostępu do kariery menedżerskiej w służbie publicznej. Certyfikat miał być wydany przez władze publiczne prowincji Bolzano w procedurze właściwej tylko w tej prowincji. Angonese nie posiadał takiego certyfikatu, jednak był osobą dwujęzyczną, a jego umiejętności językowe były udokumentowane. Mimo to nie został przyjęty do konkursu, ponieważ nie przedstawił wymaganego certyfikatu.


TSUE stwierdził, że zgodnie z art. 48 TWE, swoboda przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty obejmuje zniesienie wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową między pracownikami państw członkowskich w zakresie zatrudnienia, wynagrodzenia i innych warunków pracy i zatrudnienia. Uznał także, że zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową określony w art. 48 TWE należy uznać za mający zastosowanie również do osób prywatnych . Ponieważ osoby niebędące rezydentami w prowincji Bolzano miały niewielkie szanse uzyskania certyfikatu i trudno było im uzyskać dostęp do danego zatrudnienia, TSUE uznał ten wymóg za dyskryminujący ze względu na narodowość . Wymogi powinny bowiem być oparte na obiektywnych czynnikach niezwiązanych z obywatelstwem osób, których dotyczy postępowanie oraz proporcjonalnie do tego celu legitymizowane. W ocenie TSUE, wymaganie od osoby ubiegającej się o stanowisko pewnego poziomu znajomości języka może być uzasadnione i posiadanie odpowiednich certyfikatów może stanowić kryterium przedmiotowej oceny. Jednakże fakt, że nie można było przedstawić dowodu wymaganej wiedzy językowej w jakikolwiek inny sposób, w szczególności poprzez równoważne kwalifikacje uzyskane w innych państwach członkowskich, został uznany za nieproporcjonalny w stosunku do celu .



Communications Belgium i inni


W sprawie Communications Belgium i inni TSUE rozpoznał sprawę pośrednio dotyczącą niektórych aspektów utrzymania wielojęzyczności w dwujęzycznym regionie. Orzeczenie dotyczyło naruszenia swobody świadczenia usług przez belgijskie przepisy krajowe, zobowiązujące pozalokalnych operatorów do transmitowania programów w lokalnych kanałach. TSUE uznał, że polityka kulturalna może stanowić nadrzędny wymóg interesu ogólnego, który uzasadnia ograniczenie swobody świadczenia usług . Ocenił także, że sporne regulacje są odpowiednie dla zapewnienia realizacji celu, gdyż gwarantują telewidzom w tym regionie dostęp do lokalnych i krajowych wiadomości transmitowanych w ich własnym języku oraz do programów, które są reprezentatywne dla ich kultury . TSUE zwrócił jednak uwagę, że ograniczenia swobody świadczenia usług nie mogą być nieproporcjonalne i pozostawił ostateczną decyzję w tej kwestii sądowi krajowemu .



Unión de Televisiones Comerciales Asociadas (UTECA)


W sprawie Unión de Televisiones Comerciales Asociadas (UTECA), która dotyczyła podobnego stanu faktycznego, TSUE stwierdził, że prawo wspólnotowe nie stoi na przeszkodzie podjęciu przez państwo członkowskie, które nakłada na operatorów telewizyjnych obowiązek przeznaczania 5% swoich przychodów na prefinansowanie europejskiej kinematografii oraz filmów telewizyjnych, a dokładniej rezerwowania 60% z tych 5% na produkcję dzieł, których językiem oryginału jest jeden z języków urzędowych tego państwa członkowskiego. TSUE przyznał, że środek ten stanowi ograniczenie swobody świadczenia usług, swobody przedsiębiorczości, swobody przepływu kapitału i swobody przepływu pracowników, uznał jednak, że ograniczenie to może być uzasadnione celem, jaki jest ochrona i promowanie jednego lub kilku języków urzędowych danego państwa członkowskiego. Zwrócił też uwagę na to, że zastosowany środek nie był nieproporcjonalny, ponieważ miał wpływ jedynie na część dochodów operatorów. TSUE stwierdził, ze względy kulturowe, polegające na ochronie wielojęzyczności w Hiszpanii, na których oparty został sporny środek, stanowią nadrzędny element interesu ogólnego .



Ulrike Elfriede Grauel Rüffer / Katerina Pokorná


Sąd dla regionu Bolzano po kilku latach ponownie zwrócił się do TSUE w kwestii językowej, tym razem z pytaniem, czy prawo UE stoi na przeszkodzie temu, by możliwość użycia języka niemieckiego przed sądami prowincji Bolzano była zarezerwowana jedynie dla obywateli włoskich zamieszkujących w tym regionie. Używanie języka włoskiego było bowiem wymagane przed włoskimi sądami cywilnymi, przy czym czynności procesowe dokonane w innym języku uznawano za nieważne. W ramach odstępstwa od tej zasady, uzasadnianego celem ochrony miejscowej niemieckojęzycznej mniejszości etniczno-kulturowej, obywatele włoscy mieszkający w prowincji Bolzano mogli używać języka niemieckiego. Przyczyną pytania była sprawa z powództwa niemieckiej narciarki, która doznała urazu na trasie położonej w prowincji Bolzano i zażądała naprawienia poniesionych szkód od narciarki czeskiej, której zarzucała spowodowanie wypadku. Pozew oraz odpowiedź na pozew zostały sporządzone w języku niemieckim, zatem zgodnie z włoską regulacją sąd winien uznać te czynności za nieważne. Powziął on jednak wątpliwości co do zgodności takiej nieważności z prawem UE.


Wyrokiem w sprawie Ulrike Elfriede Grauel Rüffer / Katerina Pokorná TSUE orzekł, że możliwość użycia języka niemieckiego przed sądami cywilnymi prowincji Bolzano nie może być zarezerwowana jedynie dla obywateli włoskich zamieszkujących w tym regionie, lecz że możliwość tę muszą mieć wszyscy obywatele UE . TSUE stwierdził, że zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową oraz swoboda przemieszczania się zagwarantowana obywatelom UE stoją na przeszkodzie takiej regulacji krajowej, która w postępowaniach cywilnych toczących się przed sądami określonej jednostki podziału terytorialnego państwa członkowskiego przyznaje prawo używania innego języka niż język urzędowy tego państwa tylko obywatelom tego państwa zamieszkałym w tej jednostce podziału terytorialnego. TSUE przywołał również swoje wcześniejsze orzeczenie dotyczące postępowań przed sądami karnymi w tej samej prowincji i wskazał, że względy, które doprowadziły do przedmiotowej konkluzji mają zastosowanie do każdego postępowania sądowego prowadzonego w tej jednostce podziału terytorialnego.


TSUE zwrócił ponadto uwagę na istotny walor gospodarczy wielojęzyczności w swoim orzeczeniu w sprawie Parlament Europejski przeciwko Radzie. Podkreślił, że w realiach UE język jest nie tylko obiektem dziedzictwa kulturowego, lecz również przedmiotem i instrumentem działalności gospodarczej, którą interesuje się UE . Możliwość porozumiewania się w wielu językach sprzyja bowiem mobilności i przynosi korzyści tak jednostkom, jak i organizacjom oraz przedsiębiorstwom. Wspomaga również konkurencyjność, gdyż pobudza kreatywność, pozwala przezwyciężyć stereotypy kulturowe i wyjść poza tradycyjny sposób myślenia. W innych orzeczeniach TSUE wskazał też, że potrzeba jednolitego stosowania prawa UE i zasada równości wymagają, aby sformułowaniom przepisu prawa UE, które nie odnoszą się w sposób wyraźny do prawa państw członkowskich, w celu określenia jego znaczenia i zakresu UE nadawała jednolitą i autonomiczną interpretację , a interpretacja ta powinna uwzględniać kontekst danego przepisu oraz cel danego aktu prawnego.





Źródła:

Joanna Osiejewicz (2017),  Zjednoczona w różnorodności. Prawo Unii Europejskiej wobec wielojęzyczności, W: H. Babiuch, P. Kapusta, J. Michalska (red.), Aktualne problemy konstytucji : Księga Jubileuszowa z okazji 40-lecia pracy naukowej Profesora Bogusława Banaszaka. Legnica : Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Witelona w Legnicy, s. 685-700. 

©2018 by joannaosiejewicz.