©2018 by joannaosiejewicz. 

Szukaj

Jak instytucje Unii Europejskiej radzą sobie z wielojęzycznością?


Zgodnie z art. 342 TFUE, zasady dotyczące języków instytucji UE, bez uszczerbku dla postanowień zawartych w Statucie TSUE, określane są przez Radę UE, stanowiącą jednomyślnie w drodze rozporządzeń. Wraz z przyjęciem Traktatu z Lizbony, metoda jednomyślnego podejmowania decyzji została wprawdzie w dużej mierze zastąpiona głosowaniem większościowym, jednak w tym konkretnym przypadku zdecydowano się tę procedurą zachować.



Na podstawie art. 6 rozporządzenia 1/58 Rada UE przyznała instytucjom kompetencje w zakresie ustalenia w ich wewnętrznych regulaminach postępowania sposobu stosowania systemu językowego. Rozporządzenie reguluje między innymi komunikację między instytucją UE a państwem członkowskim, a także osobą podlegającą jurysdykcji państwa członkowskiego, stwierdzając, że komunikacja z instytucjami UE może być prowadzona w jednym z języków urzędowych wybranym przez nadawcę oraz że odpowiedź instytucji powinna być sporządzona w tym samym języku co skierowane do niej pytanie. Podobnie, dokumenty, które instytucja UE wysyła do państwa członkowskiego lub osoby podlegającej jurysdykcji państwa członkowskiego są sporządzane w języku tego państwa. Zgodnie z art. 4 rozporządzenia, przepisy i inne dokumenty powszechnie obowiązujące sporządza się w językach urzędowych, natomiast w myśl art. 5, Dziennik Urzędowy UE powinien być publikowany w językach urzędowych. Rozporządzenie ustanawia równość języków urzędowych UE i zachowanie wielojęzyczności w UE.


Komisja Europejska odniosła się do kwestii języków w komunikacie z 2005 r., który określił nową strategię ramową na rzecz wielojęzyczności, postrzegając języki jako najbardziej bezpośredni wyraz kultury i różnorodności kulturowej. Zdefiniowana w nim wielojęzyczność „odnosi się do umiejętności danej osoby posługiwania się kilkoma językami oraz współistnienia rożnych społeczności językowych na jednym obszarze geograficznym” i służy określeniu nowego obszaru polityki Komisji, promującego warunki sprzyjające pełnej ekspresji wszystkich języków. Zgodnie z treścią strategii, u podstaw polityki wielojęzyczności leżą trzy cele: zachęcanie do nauki języków obcych i promowanie różnorodności językowej w społeczeństwie, promowanie dynamicznej wielojęzycznej gospodarki oraz zapewnienie obywatelom dostępu do prawodawstwa UE, procedur oraz informacji w ich własnym języku. Odpowiedzialność za realizację tej polityki leży w gestii państw członkowskich, jednak Komisja w ramach swoich kompetencji podejmie wszelkie działania służące podniesieniu świadomości na temat wielojęzyczności oraz poprawie spójności działań podjętych na różnych poziomach. W 2008 r. Komisja Europejska wydała kolejny komunikat "Wielojęzyczność: atut dla Europy i wspólne zobowiązanie" , który wskazuje cel, jakim jest podniesienie świadomości na temat wartości różnorodności językowej UE oraz zachęca do usuwania barier ograniczających dialog międzykulturowy i mobilność. Komisja zdaje się realizować tu dwa różne cele: po pierwsze zachowanie różnorodności językowej, przy jednoczesnym zwiększeniu konkurencyjności poprzez pogłębienie odpowiedniej wiedzy w zakresie języków narodowych i po drugie - promowanie nauki w coraz większej liczbie języków.




Również w 2008 r. Rada UE przyjęła rezolucję w sprawie europejskiej strategii na rzecz wielojęzyczności , która zastąpiła uprzednią strategię ramową. Nowa strategia określa pięć celów, które muszą być osiągnięte przez państwa członkowskie i instytucje UE, w zakresie ich odpowiednich kompetencji. Są to: promowanie wielojęzyczności w celu wzmocnienia spójności społecznej, dialogu międzykulturowego i konstrukcji europejskiej; wzmocnienie nauki języków obcych przez całe życie; lepsze promowanie wielojęzyczności jako czynnika konkurencyjności gospodarki europejskiej i mobilności osób i ich zdolności do bycia zatrudnionym; promowanie różnorodności językowej i dialogu międzykulturowego poprzez zwiększenie pomocy w tłumaczeniu, dla zachęcania do obiegu aktywności oraz upowszechnianie idei i wiedzy w Europie i na całym świecie; oraz promowanie języków UE na całym świecie.


Konsekwencją przysługujących obywatelom UE swobód podróżowania, pracy i zamieszkania w dowolnym miejscu w UE jest obciążenie sądownictwa w państwach członkowskich sprawami z czynnikiem transgranicznym. Coraz ważniejszy staje się tym samym dostęp do informacji oraz prawodawstwa w wielu językach. Aby sprostać tym potrzebom, Urząd Publikacji UE za pośrednictwem portalu EUR-Lex zapewnia dostęp do prawa UE w 23 językach urzędowych państw członkowskich. Usługa ta obejmuje dostęp online do Dziennika Urzędowego UE, traktatów, obowiązujących przepisów prawa oraz tych będących w przygotowaniu, do orzecznictwa oraz zbiór prawodawstwa skonsolidowanego, jak również odnośniki do innych źródeł informacji, takich jak rejestry instytucji i innych stron internetowych dotyczące legislacji UE i państw członkowskich.



W celu zwiększenia wzajemnego zaufania między organami państw członkowskich, przyjęto również specjalistyczne programy. Program „Wymiar Sprawiedliwości w sprawach karnych” ustanowiony na lata 2007-2013 dążył między innymi do promowania współpracy sądowej w oparciu o zasadę wzajemnego uznawania i zaufania, wspierania zgodności norm stosowanych w państwach członkowskich, mających na celu poprawę współpracy sądowej oraz wymianę informacji. Jednym z priorytetów tego programu było szkolenie kadr wymiaru sprawiedliwości mające na celu poprawę znajomości instrumentów prawnych i polityki UE, poprawę świadomości językowej prawników i rozwijanie znajomości systemów prawnych i sądowych innych państw członkowskich. Szkolenie językowe obejmowało opracowywanie modułów wspólnego szkolenia oraz wykorzystanie nowoczesnych technologii i metod nauczania w tłumaczeniu ustnym i pisemnym. Ustanowiono ponadto program wymiany, finansujący organizację staży lub oddelegowanie sędziów i prokuratorów z jednego państwa członkowskiego do sądów lub prokuratur innego. Zadaniem programu było również przyczynienie się do poprawy umiejętności językowych poprzez rozwój szkoleń on-line i tworzenie słowniczków terminologii prawnej.


Podobnie, program „Wymiar Sprawiedliwości w sprawach cywilnych” obejmujący również lata 2007-2013 dążył między innymi do promowania współpracy sądowej w oparciu o zasadę wzajemnego uznawania i zaufania oraz usunięcie przeszkód dla sprawnego funkcjonowania transgranicznych postępowań cywilnych w państwach członkowskich. Miał na celu usprawnienie wymiany informacji i tworzenie sieci pomiędzy organami władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej oraz środowiskiem prawniczym. Jego częścią było szkolenie kadr wymiaru sprawiedliwości dla usprawnienia wymiany informacji i tworzenie sieci pomiędzy organami władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej oraz środowiskiem prawniczym, jak również szkolenia językowe. Jako kontynuację dwóch powyższych programów Parlament Europejski wraz Komisją Europejską przyjęły w 2013 r. program ''Sprawiedliwość”, ustanowiony na okres 2014-2020 . Ma on wspierać wysiłki Komisji na rzecz stworzenia europejskiej przestrzeni sprawiedliwości i praw, koncentrując się na działaniach o zwiększonej wartości dodanej na poziomie UE. Mają one szczególne znaczenie dla obywateli UE, oferując konkretne wsparcie finansowe dla organizacji wyspecjalizowanych tematycznie w dziedzinie sprawiedliwości, praw podstawowych i równości szans. Program ''Sprawiedliwość” ma wspierać współpracę sądową w sprawach cywilnych i karnych, szkolenie sędziów, prokuratorów i przedstawicieli innych zawodów prawniczych oraz odpowiedni dostęp do wymiaru sprawiedliwości dla obywateli i przedsiębiorców w UE. Jednym z jego celów szczegółowych jest wspieranie i propagowanie szkoleń językowych kadr wymiaru sprawiedliwości w zakresie terminologii prawniczej, w celu rozwijania wspólnej kultury prawnej i sądowej.



Konieczność wzięcia pod uwagę różnorodności językowej, w celu sprostania rzeczywistym potrzebom obrotu prawnego i uwzględnienia prawa do tłumaczenia pisemnego i ustnego ze strony obywateli i przedstawicieli zawodów prawniczych, leżała u podstaw udostępnienia odpowiednich platform internetowych. Jedną z nich jest ustanowiony w 2010 r. portal E-Sprawiedliwość , utworzony dla zapewnienia jakości wielojęzycznych informacji z zakresu wymiaru sprawiedliwości w UE. Portal E-sprawiedliwość skierowany jest głównie do obywateli i przedsiębiorstw, ale także do prawników i wymiaru sprawiedliwości. Informacje są dostępne we wszystkich językach urzędowych UE (z wyjątkiem irlandzkiego). Na stronie znajdują się również odesłania do glosariuszy i wielojęzycznych tezaurusów. Przygotowano również i udostępniono wielojęzyczną bazę terminologiczną IATE (InterActive Terminology for Europe – interaktywna terminologia dla Europy) używaną do tłumaczeń w instytucjach europejskich i zawierająca wyszukiwarkę wyrażeń i zwrotów stosowanych we wszystkich dziedzinach działalności UE. Do właściwego korzystania z tej bazy wymagana jest znajomość języka docelowego na poziomie specjalistycznym, co czyni to narzędzie użytecznym dla zawodowych tłumaczy, a mniej odpowiednim dla ogółu społeczeństwa, organów sądowych oraz osób wykonujących zawody prawnicze. Powszechnie dostępny jest również glosariusz europejskiej sieci sądowej (ESS) w sprawach cywilnych i handlowych , który zawiera zwięzłe definicje wyrażeń używanych na podstronach, pomocne w zrozumieniu czytanych treści, jednak niebędące wiążącymi definicjami prawnymi. Wielojęzyczny tezaurus EUROVOC stanowi komparatywny zbiór słownictwa z poszczególnych dziedzin działalności UE, umożliwiający indeksowanie dokumentów w systemach dokumentacji instytucji europejskich oraz ich użytkowników.


Komisja Europejska aktywnie wspierała także dostęp do dobrej jakości tłumaczenia ustnego i pisemnego. W ramach tej aktywności nadzorowała i finansowała również ustanowienie Europejskiego Stowarzyszenia Tłumaczy Sądowych (EULITA) , zainaugurowanego podczas konferencji w Antwerpii w listopadzie 2009 r. Ponieważ obecność wykwalifikowanych tłumaczy ustnych i pisemnych w postępowaniu karnym została uznana za istotny element rzetelnego procesu sądowego i realizacji ochrony praw osób podejrzanych, przyjęto również dyrektywę 2010/64/UE w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i pisemnego w postępowaniu karnym , stanowiącą próbę rozszerzenia praw językowych związanych z wykonywaniem niektórych praw zawartych w KPP. Dyrektywa ta określa minimalne obowiązki państw członkowskich związane z zapewnieniem prawa do sądu jako chronionego przez KPP i Europejską Konwencję Praw Człowieka (EKPCz). O uznaniu znaczenia EKPCz przez UE świadczą odpowiednie postanowienia TUE, który zawiera odniesienia do EKPCz, stanowiące między innymi, że UE respektuje podstawowe prawa zagwarantowane w EKPCz i prawa wynikające z tradycji konstytucyjnych, wspólnych dla państw członkowskich, jako ogólne zasady prawa Wspólnot.



Zgodnie z objaśnieniem Prezydium Konwentu Europejskiego, dotyczącym art. 52 KPP „Zakres i wykładnia praw i zasad”, konieczne jest zapewnienie spójności między KPP a EKPCz (włącznie z jej protokołami), przy czym znaczenie i zakres praw gwarantowanych w EKPCz są zawarte nie tylko w tych instrumentach, lecz również w orzecznictwie ETPCz i TSUE . Zgodnie z KPP i EKPCz, wszelki proces sądowy bez udziału tłumacza na rzecz oskarżonego, który nie zna języka postępowania karnego stanowi oczywiste naruszenie prawa UE i prawa międzynarodowego. Ochrona praw osób oskarżonych w postępowaniu karnym została w ten sposób zidentyfikowana jako prawo podstawowe w UE. Zgodnie z dyrektywą, prawo do tłumaczenia ustnego i pisemnego musi być udzielane osobom, które nie mówią w języku postępowania karnego lub go nie rozumieją. Prawo to musi być wykonywane od chwili gdy dana osoba zyska świadomość, że jest podejrzana lub oskarżona o popełnienie przestępstwa, aż do zakończenia postępowania karnego, w tym skazania i postępowania odwoławczego.


Art. 5 dyrektywy odnosi się również do kwestii praktycznej dostępności wykwalifikowanych tłumaczy sądowych. Zgodnie z jego treścią, państwa członkowskie powinny podjąć konkretne środki w celu zapewnienia jakości tłumaczenia ustnego, czemu służyć ma m. in. ustanowienie rejestru lub rejestrów niezależnych tłumaczy, posiadających odpowiednie kwalifikacje. W przypadku, gdy jakość tłumaczeń nie jest wystarczająca dla zapewnienia rzetelności postępowania, zgodnie z pkt 26 preambuły, właściwe organy muszą być w stanie zastąpić powołanego tłumacza. Pkt 32 preambuły stanowi bowiem, iż poziom ochrony nie powinien być niższy niż określono w EKPC oraz w KPP. Ponadto, zgodnie z pkt 33 preambuły, przepisy niniejszej dyrektywy, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w EKPC lub Karty powinny być interpretowane i wdrażane w sposób spójny z tymi prawami.


Natomiast w myśl art. 6 dyrektywy, bez uszczerbku dla niezależności sądownictwa, państwa członkowskie zwracają się do podmiotów odpowiedzialnych za szkolenia sędziów, prokuratorów i pracowników wymiaru sprawiedliwości o zwrócenie uwagi na specyfikę komunikacji za pośrednictwem tłumacza, tak aby była ona skuteczna i efektywna. Prokuratorzy, policjanci i sędziowie powinni być bowiem świadomi czynników, które mogą mieć wpływ na jakość tłumaczenia, takie jak tempo mówienia lub wyróżnianie istotnych informacji . Dyrektywa przekształciła ogólne przepisy EKPC i KPP w szczególny obowiązek właściwego organu, który musi sprawdzić i uwzględnić potrzeby językowe podejrzanego lub oskarżonego. Państwa członkowskie są zobowiązane do dokonania tłumaczenia, dostępnego dla zainteresowanych osób oraz do umożliwienia podejrzanym i oskarżonym komunikowania się z ich obrońcą w sprawach odnoszących się bezpośrednio do wszelkich przesłuchań lub rozpraw na każdym etapie postępowania. Muszą także zapewnić podejrzanym lub oskarżonym tłumaczenie pisemne istotnych dokumentów określonych w dyrektywie, a dotyczących pozbawienia wolności, zarzutów oraz orzeczenia.


Czytaj również:

Jak się łączy tłumaczeniem patchworki umów międzynarodowych?

Gdy tłumacz przysięgły zarabia na rynku wewnętrznym UE, to jak on to robi?

Prawo Unii Europejskiej a wielojęzyczność


Joanna Osiejewicz (2017),  Zjednoczona w różnorodności. Prawo Unii Europejskiej wobec wielojęzyczności, W: H. Babiuch, P. Kapusta, J. Michalska (red.), Aktualne problemy konstytucji : Księga Jubileuszowa z okazji 40-lecia pracy naukowej Profesora Bogusława Banaszaka. Legnica : Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Witelona w Legnicy, s. 685-700.