©2018 by joannaosiejewicz. 

Szukaj

Baśń o złotej rybce, czyli jak manipulować pamięcią świadka

Aktualizacja: 15 lut 2019


Podobno złota rybka pamięta tylko trzy ostatnie sekundy. Pamięć świadka raczej sięga dalej, jednak powinieneś mieć świadomość tego, że jego zdolności obserwacji i pamięć zazwyczaj pogarszają się na sali sądowej. Jeśli to Twój świadek, możesz wzmocnić jego zeznanie, zadając pytania wykazujące jego wiarygodność. Twój przeciwnik może zaś zadawać pytania, którymi wykaże, że świadek nie jest wiarygodny, ponieważ nie pamięta zdarzeń.


To zupełnie realna możliwość manipulacji – wskazują na nią badania empiryczne nad oceną zeznań świadków. Prawnicy – za wyjątkiem doświadczonych karnistów – rzadko zdają sobie sprawę z tych zależności, gdyż nie są im znane tego rodzaju badania naukowe.



Co zatem wpływa na pamięć świadka?


#1 Czas, jaki upłynął od zdarzenia


Pamięć szybko zanika po zakończeniu obserwacji. Czy pamiętasz, gdzie byłeś i co robiłeś dokładnie rok temu? Jeśli jesteś jak większość ludzi, Twoja pamięć o tamtym dniu zaczęła zanikać już przed jego końcem i, o ile nie wydarzyło się wtedy nic szczególnego, wspomnienia zniknęły całkowicie kilka tygodni później.


#2 Wcześniejsze doświadczenia z aspektami zdarzenia


Jest to szczególnie ważne, gdy świadek zidentyfikuje oskarżonego. Zidentyfikowanie przez naocznego świadka przestępstwa oskarżonego, który nie jest dobrze znany świadkowi, jest z perspektywy naukowej praktycznie bezwartościowe (o wartości zeznań naocznego świadka przeczytasz tutaj). Pamiętamy twarz, którą widzieliśmy już wiele razy, ponieważ zachowaliśmy w pamięci nie tylko samą twarz, ale także osobę, o której wiemy również inne rzeczy. Jednak niezwykle trudno jest zapamiętać dokładnie twarz, którą widzieliśmy tylko raz w życiu.


#3 Przeniknięcie pamięci o zdarzeniu do innych wspomnień


Nazywa się to nieświadomym przeniesieniem. Zjawisko to jest szczególnie niebezpieczne w odniesieniu do zeznań identyfikacyjnych. Naoczni świadkowie są znani z identyfikowania jako przestępców osób, które widzieli krótko przed lub po popełnieniu przestępstwa, a nawet w tym samym miejscu w innym dniu.


#4 Zanieczyszczenie pamięci spowodowane przez osoby trzecie


Wyobraź sobie, że jesteś świadkiem zbrodni. Policjant daje Ci kilkanaście zdjęć do obejrzenia i mówi: „Uważam, że sprawcą może być jedna z tych osób”.


Nikt nie stwierdził na pewno, że sprawcą jest jedna z tych osób, ale przecież Ty chcesz być dobrym świadkiem. Jeśli powiesz, że żadne ze zdjęć nie wygląda znajomo, nie pomożesz w zidentyfikowaniu przestępcy. Istnieje tu wyraźne ryzyko, że podświadomie zbyt mocno postarasz się znaleźć podobieństwa, które inaczej nie byłyby dla Ciebie widoczne. A jeśli nie zrobisz tego sam, policja może Cię do tego zachęcić. Załóżmy, że obejrzysz zdjęcia i powiesz: "Nie widzę tu nikogo znajomego", a policjant odpowie: "Proszę przyjrzeć się jeszcze raz". Czy będziesz czuł, że zawiodłeś jako świadek, nie mogąc "znaleźć" sprawcy? Załóżmy, że zidentyfikujesz kogoś, a policjant będzie wyglądał na zadowolonego. Czy uznasz to za oznakę, że jesteś „dobrym" świadkiem?


Mamy tu dwa rodzaje zanieczyszczeń. Policjant przekazuje ci, przez implikację, nowe informacje (ma przecież swoje powody, aby wierzyć, że jedno ze zdjęć przedstawia prawdziwego przestępcę). A jego reakcja potwierdza twoje domysły, co zachęca Cię do przeobrażenia ich w pewną pamięć. Policjant nie zamierzał tego zrobić, ale ta scena pokazuje, w jaki sposób inni ludzie - w tym prawnicy zadający pytania, zanieczyszczają pamięć świadków.



#5 Zanieczyszczenie pamięci spowodowane własnym zachowaniem świadka


Do zanieczyszczenia pamięci nie potrzebujesz policji. Możesz zrobić to sam, bez niczyjej pomocy. Przypuśćmy, że zapytano cię, co widziałeś. Podajesz wiele szczegółów, starając się być dobrym świadkiem. Niektóre szczegóły nie są całkowicie dokładne, ale gdy je wypowiesz, zakotwiczają się w Twojej pamięci. Mówienie o nich wbija je głęboko w pamięć, nawet jeśli są one błędne. Prawdopodobnie nie powiesz sobie później, że obawiasz się, że możesz się mylić co do niektórych szczegółów. Zamiast tego staniesz się bardziej pewny siebie co do wszystkich szczegółów, a fakt, że masz tych szczegółów dużo, jeszcze bardziej podniesie Twoją pewność siebie.


#6 Sposób zadawania świadkowi pytań


Nawet proste pytania o fakty mogą znacząco wpływać na to, co świadek pamięta, a pytania wiodące (czytaj tutaj) mogą być szczególnie skuteczne w wywoływaniu błędów pamięci.


Oto przykłady:


  • Oszacowanie prędkości pojazdu uczestniczącego w wypadku przez świadków różni się w zależności od czasownika zawartego w pytaniu. Badanie wykazało, że gdy spytano o prędkość z jaką samochody „zetknęły się” ze sobą, świadkowie wskazali średnio 60 km/h, jednak prędkość samochodu rosła w pamięci świadków miarę modyfikacji czasownika: "uderzył" ( 70 km/h), "zderzyły się" (75 km/h), "doszło do wypadku" (80 km/h) i "rozbił się" (85 km/h).


  • Doświadczeni prawnicy procesowi wiedzą, że jeśli świadek raz zaakceptuje wersję zdarzeń, ta wersja może się w jego umyśle utrwalić i stać się rzeczywistością. Przeanalizujmy poniższy wywiad ze świadkiem:

Adwokat: Kiedy Anna K. weszła do pubu, to czy miała nóż w dłoni?

Świadek: Nie pamiętam.

A: Widział ją Pan wyraźnie?

Ś: Tak.

A: Czy ludzie w tej okolicy często chodzą do pubów z nożami w rękach?

Ś: Nie, oczywiście że nie.

A: Gdyby Pan zobaczył Annę K. z nożem w ręku, zapamiętałby Pan to?

Ś: Tak oczywiście.

A: I nie pamięta Pan żadnego noża.

Ś: Nie, nie pamiętam żadnego noża.


W czasie między tym wywiadem a rozprawą sądową historia może się utrwalić, a to, co zaczęło się jako "nie pamiętam", może w procesie zakończyć się następująco:


A: Kiedy Anna K. weszła do pubu, to czy miała nóż w dłoni?

Ś: Nie, nie miała.



Sąd dokonując oceny dowodów musi kierować się zasadami wiedzy i doświadczenia życiowego. Musi to być ocena swobodna (czyli sąd samodzielnie ocenia dowody) lecz nie całkowicie dowolna.


Najczęstszym błędem związanym z tą ogólną zasadą jest uznanie, że świadek pewny siebie jest świadkiem wiarygodnym. Badania pokazują, że świadkowie pewni siebie mogą być w błędzie z takim samym prawdopodobieństwem, jak świadkowie niepewni siebie. W rzeczywistości nieśmiałość może być znakiem, że świadek jest świadomy granic swojej wiedzy.


Innym częstym błędem jest koncentrowanie się na szczegółowości relacji świadków, niezależnie od tego, czy szczegóły są bezpośrednio związane z faktycznymi problemami. Pamięć świadka o szczegółach dotyczących spraw peryferyjnych może nie być w żaden sposób powiązana z twierdzeniami świadka dotyczącymi aspektów centralnych. W rzeczywistości świadek, który pamięta nieskończoną ilość informacji o wszystkim, może być osobą o aktywnej wyobraźni rekonstrukcyjnej. "Zdrowy rozsądek" świadka to w większości mit.




Zobacz także:

Naoczny świadek – hit czy kit?

Jak ocenić wiarygodność świadka?

Kontrowersyjna lekcja przygotowania świadka do zeznań

Czy kiedykolwiek miałeś problem z zadawaniem pytań?


Źródła:

Elizabeth F. Loftus & James M. Doyle, Eyewitness Testimony: Civil and Criminal 1 (3d ed. 1997).

Brian L. Curler & Steven D. Penrod, Mistaken Identification: The Eyewitness, Psychology, and the Law (1995).

Daniel L. Schaefer, The Seven Sins of Memory: How the mind Forgets and Remembers (2001).

Daniel L. Schecrer, Searching for Memory: The Brain, the Mind, and the Past (1996).

S. Krieger, R. Neumann, Essential Lawyering Skills, Wolters Kluwer (2015).